W moim darmowym newsletterze na Substacku opublikowałam recenzję książki, którą tutaj chcę Wam przedstawić i jednocześnie porównać z inną ciekawą pozycją. Uznałam, że warto, żeby pojawiła się wzmianka o niej również tutaj na blogu, dla tych, którzy szczególnie interesują się Berlinem. Poza tym niedawno byłam też na przedstawieniu teatralnym na bazie tego tekstu – „Perfection” w Volksbühne im Prater, w reżyserii Anty Recke.
Dodam, że pewną ciekawą paralelę widzę pomiędzy tekstem Latronico a książką Ayşegül Savaş „Antopolodzy", którą też niedawno przeczytałam. I na tym porównaniu chciałabym się skupić.
Obie powieści Vincenza Latronica „Do perfekcji” oraz Ayşegül Savaş „Antropolodzy” przedstawiają miasto jako przestrzeń, w której człowiek próbuje zbudować własną tożsamość, odnaleźć poczucie przynależności i stworzyć sobie miejsce do życia. W obu książkach miasto jest czymś więcej niż tłem wydarzeń – wpływa na sposób myślenia bohaterów, ich relacje, codzienne rytuały i wyobrażenia o szczęściu.
Istnieje jednak istotna różnica: u Latronica miasto jest przede wszystkim przestrzenią współczesnej kultury miejskiej, konsumpcji i pozornej doskonałości, natomiast u Savaş staje się przestrzenią obserwacji, niepewności, zadomawiania się i poszukiwania przynależności.
1. „Do perfekcji” – Berlin jako miasto stylu życia i utraconej autentyczności
Do perfekcji – Vincenzo Latronico
Miasto: Berlin.
Bohaterowie: Anna i Tom, para młodych ekspatów pracujących jako niezależni graficy.
Berlin jest w powieści przedstawiony jako miasto, które początkowo wydaje się niemal idealnym miejscem do życia. Oferuje wolność, kreatywność, różnorodność kulturową, życie nocne, niezależność i możliwość realizowania alternatywnego stylu życia.
Bohaterowie przyjeżdżają do Berlina, ponieważ chcą uciec od ograniczeń dotychczasowego życia. Miasto daje im poczucie, że mogą stworzyć siebie na nowo.
Najważniejsze aspekty obrazu miasta:
Miasto jako estetyczny projekt. Berlin oglądamy przez pryzmat mieszkań, mebli, roślin, kawiarni, galerii sztuki i klubów. Przestrzeń miejska staje się częścią starannie skonstruowanego wizerunku mieszkańców.
Miasto jako produkt globalizacji. Choć Berlin ma własną historię i charakter, życie bohaterów coraz bardziej przypomina życie ekspatów w innych europejskich metropoliach. Podróżując do Lizbony czy na Sycylię, odkrywają, że miejsca, które miały być odmienne, zaczynają przypominać Berlin.
Miasto jako przestrzeń utraconej autentyczności. Z czasem rosnące ceny, komercjalizacja i gentryfikacja zmieniają charakter Berlina. Przestrzeń, która wcześniej wydawała się otwarta i dostępna, przestaje być taka sama.
Miasto jako przestrzeń wyobcowania. Mimo licznych znajomości i uczestnictwa w życiu kulturalnym bohaterowie nie budują głębokiej więzi z otoczeniem. Ich relacje z miastem są w dużej mierze powierzchowne.
Szczególnie istotne jest to, że Latronico pokazuje Berlin nie tylko jako konkretne miejsce geograficzne, lecz również jako pewien globalny wzorzec życia. Miasto staje się scenografią dla określonego typu współczesnego człowieka: mobilnego, kreatywnego, wykształconego, pozornie niezależnego, ale jednocześnie podporządkowanego konsumpcji i estetyce mediów społecznościowych.
W tym sensie Berlin nie jest już wyłącznie miejscem, w którym bohaterowie żyją – jest także obrazem, który nieustannie produkują i odtwarzają.
2. „Antropolodzy” – miasto jako przestrzeń obserwacji i poszukiwania domu
Antropolodzy – Ayşegül Savaş
Miasto: nienazwana metropolia.
Bohaterowie: Asya i Manu, młode małżeństwo pochodzące z różnych kultur.
W przeciwieństwie do Latronica Savaş nie przypisuje swojemu miastu konkretnej nazwy. Nie jest to przypadkowy zabieg. Autorka wyjaśniała w wywiadach, że interesuje ją przede wszystkim uniwersalne doświadczenie obcości, a nie specyfika konkretnego miasta czy określonej grupy imigrantów.
Miasto poznajemy przede wszystkim poprzez codzienne doświadczenia Asyi i Manu. Bohaterowie mieszkają w nim, spotykają się ze znajomymi, odwiedzają kawiarnie, spacerują i oglądają mieszkania, zastanawiając się nad kupnem własnego lokum.
Najważniejsze aspekty obrazu miasta:
Miasto jako przestrzeń codzienności. Nie dominuje tu wielkomiejska spektakularność. Ważne są małe rytuały, spacery, rozmowy, kawiarnie, parki i sąsiedzkie spotkania.
Miasto jako przestrzeń antropologicznej obserwacji. Asya realizuje film dokumentalny o parku i jego użytkownikach. Obserwuje nieznajomych, ich zachowania i sposoby organizowania codzienności. Miasto staje się swoistym laboratorium ludzkich relacji.
Miasto jako przestrzeń obcości. Bohaterowie mieszkają poza krajami swojego pochodzenia. Choć stworzyli wspólne życie, nie są całkowicie zakorzenieni w miejscu, w którym przebywają.
Miasto jako przestrzeń możliwości. Oglądanie mieszkań staje się okazją do wyobrażania sobie przyszłości. Każde mieszkanie reprezentuje inną możliwą wersję życia, inny model codzienności i inny sposób zadomowienia się.
Bardzo ważny jest tutaj motyw domu. Asya i Manu poszukują mieszkania, ale w rzeczywistości poszukują czegoś znacznie większego: stabilności, poczucia bezpieczeństwa i przynależności.
Miasto nie musi być dla nich idealne. Istotniejsze jest to, czy uda im się stworzyć w nim własny świat – złożony z relacji, przyzwyczajeń, wspomnień i drobnych doświadczeń.
Warto zauważyć, że przestrzeń publiczna, szczególnie park, ma w tej powieści duże znaczenie. Pozwala obserwować różne sposoby życia i dostrzegać, że nie istnieje jeden uniwersalny model szczęścia.
3. Najważniejsze podobieństwa i różnice
Kategoria | „Do perfekcji” | „Antropolodzy” |
|---|---|---|
Przestrzeń | Konkretne miasto – Berlin | Miasto bez nazwy |
Funkcja miasta | Scenografia stylu życia | Przestrzeń codziennego doświadczenia |
Relacja z miastem | Fascynacja, a następnie rozczarowanie | Obcość połączona z próbą zadomowienia |
Przestrzeń prywatna | Mieszkanie jako element estetycznego wizerunku | Mieszkanie jako możliwość budowania przyszłości |
Przestrzeń publiczna | Kluby, galerie, kawiarnie, miejsca spotkań ekspatów | Parki, ulice, kawiarnie, miejsca obserwacji i spotkań |
Główny problem | Utrata autentyczności i alienacja | Brak zakorzenienia i poszukiwanie przynależności |
Perspektywa | Krytyczna, ironiczna, socjologiczna | Kontemplacyjna, obserwacyjna, refleksyjna |
4. Miasto, mieszkanie i problem przynależności – najważniejszy punkt porównania
Moim zdaniem najciekawsza różnica między tymi powieściami dotyczy sposobu, w jaki bohaterowie próbują oswoić przestrzeń.
U Latronica mieszkanie jest przedmiotem estetycznej kreacji. Anna i Tom starannie urządzają swoje wnętrze, a następnie przedstawiają je jako obraz idealnego życia. Ich mieszkanie staje się niemal wizytówką ich tożsamości. Przestrzeń prywatna jest podporządkowana logice prezentacji i konsumpcji.
U Savaş mieszkanie ma natomiast wymiar egzystencjalny. Asya i Manu oglądają kolejne lokale, próbując wyobrazić sobie, jak wyglądałaby ich przyszłość w każdym z nich. Nie chodzi jedynie o estetykę czy komfort, lecz o możliwość stworzenia trwałego miejsca dla siebie.
Można więc powiedzieć, że:
Latronico pokazuje, jak człowiek próbuje dopasować swoje życie do wyobrażenia o idealnej przestrzeni.
Savaş pokazuje, jak człowiek próbuje odnaleźć przestrzeń, w której mógłby rzeczywiście zbudować swoje życie.
Ta różnica jest szczególnie interesująca w kontekście współczesnych doświadczeń migracyjnych, globalizacji i życia w wielkich miastach.
5. Dwa sposoby przedstawiania współczesnego miasta
Obie powieści można odczytywać jako literackie diagnozy współczesnego, zglobalizowanego świata.
U Latronica miasto jest symbolem pewnej sprzeczności: obiecuje wolność, indywidualizm i nieograniczone możliwości, ale ostatecznie prowadzi do ujednolicenia stylów życia. Bohaterowie przemieszczają się między miastami, lecz nie potrafią odnaleźć miejsca, które rzeczywiście różniłoby się od poprzedniego. Globalizacja sprawia, że przestrzenie stają się wymienne, a ich mieszkańcy zaczynają powielać te same wzorce.
U Savaş problem zostaje przedstawiony subtelniej. Miasto również jest przestrzenią obcości, ale nie zostaje zredukowane do symbolu kapitalizmu czy konsumpcji. Autorka interesuje się tym, jak ludzie tworzą własne mikroświaty w dużej, nie zawsze oswojonej przestrzeni. Poczucie przynależności rodzi się nie tyle z identyfikacji z konkretnym miastem, ile z codziennych relacji i powtarzalnych czynności.
Istotna jest również różnica formalna: Latronico konstruuje portret całej miejskiej grupy społecznej, natomiast Savaş prowadzi czytelnika przez subiektywną perspektywę Asyi i jej obserwacje.
W „Do perfekcji” odpowiedź jest raczej pesymistyczna. Miasto, które miało zapewniać wolność i możliwość samorealizacji, staje się przestrzenią powielania globalnych wzorców konsumpcji. Mieszkańcy uczestniczą w tworzeniu estetycznych obrazów własnego życia, ale tracą głębszy kontakt zarówno z otoczeniem, jak i z samymi sobą.
W „Antropologach” odpowiedź jest bardziej otwarta i subtelnie optymistyczna. Poczucie domu nie musi wynikać z pochodzenia, narodowej tożsamości ani całkowitego zakorzenienia w konkretnej przestrzeni. Może powstawać stopniowo, poprzez relacje, codzienne rytuały i uważne uczestnictwo w życiu otoczenia.
W obu powieściach miasto jest przestrzenią współczesnego wykorzenienia, jednak podczas gdy Vincenzo Latronico ukazuje je jako środowisko homogenizujące tożsamość i podporządkowujące życie estetycznym wzorcom globalnej kultury konsumpcyjnej, Ayşegül Savaş przedstawia je jako otwartą przestrzeń, w której przynależność można budować poprzez codzienne praktyki, relacje międzyludzkie i indywidualne sposoby oswajania świata. U Latronica miasto jest przede wszystkim obrazem, który bohaterowie próbują zamieszkać, u Savaş zaś – rzeczywistością, którą bohaterowie próbują zrozumieć i uczynić własną.
Kusi mnie też, żeby połączyć te powieści z koncepcją nie-miejsc Marca Augégo, globalizacji przestrzeni miejskiej oraz myślą Georga Simmla o życiu psychicznym w wielkim mieście. Pozwoliłoby to rozwinąć porównanie poza samą analizę fabuły i pokazać, w jaki sposób obie autorki i autor odpowiadają na pytanie o możliwość autentycznego zamieszkiwania współczesnego miasta. Ta tematyka mnie wyjątkowo ostatnio interesuje, ale to już nie miejsce na taki post. W końcu jest to blog o Berlinie ;)
Brak komentarzy